ইয়াত অধ্যায় :১০ পাঠভিত্তিক সকলো প্ৰশ্ন উত্তৰ চাবলৈ পাব ।

গুৰুত্বপূৰ্ণ ২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :

১/ পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ দুটা লিখা।

উত্তৰ: পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ দুটা হ’ল—

(i) আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সদায় সমান।

(ii) আপতিত ৰশ্মি, আপতন বিন্দুত প্ৰতিফলকৰ ওপৰত টনা লম্ব আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মি সকলোবোৰ একেখন সমতলত থাকে।

২/ অৱতল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: অৱতল দাপোণৰ মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰালভাৱে অহা পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ প্ৰতিফলনৰ পিছত মুখ্য অক্ষৰ ওপৰত যিটো বিন্দুত মিলিত হয়, সেই বিন্দুটোকে অৱতল দাপোণৰ মুখ্য ফ’কাছ (F) বোলে।

৩/ গোলাকাৰ দাপোণৰ ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ আৰু ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো লিখা।

উত্তৰ: এখন গোলাকাৰ দাপোণৰ ভাঁজ ব্যাসাৰ্ধ (R) ইয়াৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য (f) ৰ দুগুণ। 

অৰ্থাৎ, R = 2f বা f = R/2।

৪/ উত্তল দাপোণক গাড়ীৰ পিছলৈ চোৱা (Rear-view) দাপোণ হিচাপে কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয় ?

উত্তৰ: উত্তল দাপোণে সদায় থিয় আৰু সংকুচিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ইয়াৰ দৃষ্টিক্ষেত্ৰ (Field of view) বহল হোৱাৰ বাবে চালকজনে পিছফালৰ এক বৃহৎ এলেকা দেখা পায়। সেয়ে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৫/ সমতল দাপোণে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: (i) প্ৰতিবিম্ব সদায় অসৎ আৰু থিয় হয়।

(ii) লক্ষ্যবস্তুৰ আকাৰ আৰু প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ সমান হয়।

৬/ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ বুলিলে কি বুজা ?

উত্তৰ: পোহৰৰ ৰশ্মি এটা এটা স্বচ্ছ মাধ্যমৰ পৰা আন এটা স্বচ্ছ মাধ্যমলৈ বেঁকাকৈ গ’লে মাধ্যম দুটাৰ বিভেদ পৃষ্ঠত পোহৰৰ গতিপথৰ যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, তাক পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ বোলে।

৭/ স্নেলৰ সূত্ৰটো (Snell's Law) লিখা।

উত্তৰ: পোহৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বৰণ আৰু এটা নিৰ্দিষ্ট মাধ্যমৰ যোৰৰ বাবে আপতন কোণৰ ছাইন (sine) আৰু প্ৰতিসৰণ কোণৰ ছাইনৰ অনুপাত সদায় ধ্ৰুৱক। গাণিতিকভাৱে, sin i /sin r = {constant}(ধ্ৰুৱক)।

৮/ মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক কাক বোলে ?

উত্তৰ: শূন্যত পোহৰৰ দ্ৰুতি (c) আৰু কোনো এটা মাধ্যমত পোহৰৰ দ্ৰুতি (V) ৰ অনুপাতক সেই মাধ্যমটোৰ প্ৰতিসৰণাংক (n) বোলে। অৰ্থাৎ, 

n = c/v।

৯/ হীৰাৰ প্ৰতিসৰণাংক ২.৪২—এই উক্তিটোৰ অৰ্থ কি ?

উত্তৰ: এই উক্তিটোৰ অৰ্থ হ’ল যে শূন্যত পোহৰৰ দ্ৰুতি আৰু হীৰাত পোহৰৰ দ্ৰুতিৰ অনুপাত ২.৪২। অৰ্থাৎ, হীৰাত পোহৰৰ দ্ৰুতি শূন্যত থকা দ্ৰুতিতকৈ ২.৪২ গুণ কম।

১০/ লেন্সৰ ক্ষমতাৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ এছ.আই (SI) একক লিখা।

উত্তৰ: লেন্স এখনৰ পোহৰ ৰশ্মিক অভিসাৰী বা অপসাৰী কৰাৰ সামৰ্থ্যক লেন্সৰ ক্ষমতা বোলে। ইয়াৰ একক হ’ল ডায়'প্টাৰ (Dioptre), যাক 'D' আখৰেৰে সূচোৱা হয়।

১১/ ১ ডায়'প্টাৰ লেন্সৰ ক্ষমতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: ১ মিটাৰ ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য থকা লেন্স এখনৰ ক্ষমতাকে ১ ডায়'প্টাৰ (1 D) বোলে।

১২/ এখন অৱতল দাপোণৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰ: (i) টৰ্চ, চাৰ্চলাইট আৰু গাড়ীৰ হেডলাইটত পোহৰৰ তীব্ৰ সমান্তৰাল ৰশ্মি পাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(ii) দাড়ি খুৰোৱা দাপোণ হিচাপে মুখখনৰ ডাঙৰ প্ৰতিবিম্ব চাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৩/ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণৰ দুটা নিয়ম লিখা।

উত্তৰ: (i) আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি আৰু মাধ্যম দুটাৰ বিভেদ পৃষ্ঠত টনা লম্বডাল একেখন সমতলত থাকে।

(ii) এটা নিৰ্দিষ্ট মাধ্যমৰ যোৰৰ বাবে আপতন কোণৰ ছাইন আৰু প্ৰতিসৰণ কোণৰ ছাইনৰ অনুপাত ধ্ৰুৱক (স্নেলৰ সূত্ৰ)।

১৪/ লেন্সৰ বিবৰ্ধন কাক বোলে ?

উত্তৰ: লেন্স এখনৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা (h') আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ উচ্চতা (h) ৰ অনুপাতকে বিবৰ্ধন (m) বোলে। 

অৰ্থাৎ, m = h'/h।

১৫/ পোহৰৰ অপবৰ্তন (Diffraction) কি ?

উত্তৰ: পোহৰৰ গতিপথত যদি এটা অত্যন্ত ক্ষুদ্ৰ অস্বচ্ছ বস্তু ৰখা হয়, তেন্তে পোহৰ সৰলৰেখাত যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বস্তুৰ কাষেদি সামান্য বেঁকা হৈ যোৱাৰ প্ৰৱণতা দেখুৱায়। ইয়াকে পোহৰৰ অপবৰ্তন বোলে।

১৬/ লেন্স এখনৰ আলোক কেন্দ্ৰ বুলিলে কি বুজা ?

উত্তৰ: লেন্স এখনৰ মুখ্য অক্ষৰ ওপৰত থকা লেন্সখনৰ মধ্যবিন্দুটোকে আলোক কেন্দ্ৰ (Optical Centre) বোলে। আলোক কেন্দ্ৰৰ মাজেৰে যোৱা পোহৰ ৰশ্মিৰ কোনো বিচ্যুতি নঘটে।

১৭/ অভিসাৰী লেন্স আৰু অপসাৰী লেন্সৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি ?

উত্তৰ: উত্তল লেন্সে পোহৰ ৰশ্মিবোৰক এটা বিন্দুত কেন্দ্ৰীভূত কৰে, সেয়ে ইয়াক অভিসাৰী লেন্স বোলে। আনহাতে, অৱতল লেন্সে পোহৰ ৰশ্মিবোৰক বিকেন্দ্ৰীভূত কৰে, সেয়ে ইয়াক অপসাৰী লেন্স বোলে।

১৮/ দাপোণৰ সূত্ৰটো লিখা আৰু ইয়াত থকা চিহ্নসমূহৰ অৰ্থ বুজাই দিয়া।

উত্তৰ: দাপোণৰ সূত্ৰটো হ’ল:

ইয়াত, u = লক্ষ্যবস্তুৰ দূৰত্ব, v = প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব আৰু f = ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য।

১৯/ গোলকীয় দাপোণৰ গবাক্ষ (Aperture) কি ?

উত্তৰ: গোলকীয় দাপোণ এখনৰ প্ৰতিফলন পৃষ্ঠৰ ঘূৰণীয়া ঘেৰটোৰ কাৰ্যকৰী ব্যাসটোক দাপোণখনৰ গবাক্ষ বোলে।

২০/ পানীৰ পৰা বায়ুলৈ পোহৰ গ’লে ৰশ্মিডালৰ কি পৰিৱৰ্তন ঘটে ?

উত্তৰ: পানী এটা আলোকীয়ভাৱে ঘন মাধ্যম আৰু বায়ু লঘু মাধ্যম। পানীৰ পৰা বায়ুলৈ পোহৰ গ’লে ৰশ্মিডাল লম্বৰ পৰা আঁতৰি যায় আৰু ইয়াৰ দ্ৰুতি বৃদ্ধি পায়।