পাঠঃ ১৩
কানাইৰ চাতুৰী
প্ৰশ্নাৱলী (ভাব-বিষয়ক)
১। অতি চমু উত্তৰ দিয়া :
(ক) কৃষ্ণক টোপনিৰ পৰা জগাবলৈ কোনে আহি যশোদাক কৈছিল?
উত্তৰ: গোপ শিশুসকলে আহি যশোদাক কৃষ্ণক জগাবলৈ কৈছিল ।
(খ) কৃষ্ণই কিমান দিন টোপনিৰ পৰা নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি মাকক জনাইছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণই চাৰি-পাঁচ দিনলৈকে নুঠাকৈ আৰু নোখোৱাকৈ থাকিব বুলি জনাইছিল ।
(গ) দেৱতাসকলক অমৃত খুৱাবলৈ কৃষ্ণই কি ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণই মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল ।
উত্তৰ: কপিল মুনিৰ মাতৃ আছিল দেৱহূতি ।
(ঙ) কি ৰূপ ধাৰণ কৰি কৃষ্ণই বলিক ছলনা কৰিছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণই বামন ৰূপ ধাৰণ কৰি বলিক ছলনা কৰিছিল ।
২। "তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত উৰি যায় মোৰ জীউ।" — এইষাৰ কাৰ উক্তি? কাক দেখি, কিয় তেওঁৰ ভয়তে জীউ উৰি যায় বুজাই লিখা।
উত্তৰ: এইষাৰ উক্তি শিশুকৃষ্ণৰ । কৃষ্ণই মাক যশোদাক দেখি ভয় কৰাৰ কথা কৈছে । কৃষ্ণ যদিও জগতৰ কাৰণ নাৰায়ণ, তথাপি যশোদাৰ ঘৰত পুত্ৰ ৰূপে জন্ম লৈ তেওঁ মাকৰ শাসন আৰু খঙলৈ ভয় কৰে। বিশেষকৈ মাকে তেওঁক মাটি খোৱা বা দধি চুৰি কৰা আদি কাৰণত যি গালি-গালাজ বা বিগুটি কৰে, তাৰ বাবেই মাকক দেখিলে তেওঁৰ ভয়তে জীউ উৰি যায় বুলি কৃত্রিম অভিমানেৰে কৈছে ।
৩। “মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো সাধিলো দেৱৰ কাম।” —কোনে মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল? তেওঁ কাক অমৃত খুৱাই দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল; খৰচি মাৰি লিখা।
উত্তৰ: স্বয়ং ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই (বিষ্ণুৱে) মোহিনী ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল । দেৱতা আৰু অসুৰৰ মাজত সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত যি অমৃত উলাইছিল, সেই অমৃত অসুৰে কাঢ়ি নিছিল। তেতিয়া কৃষ্ণই এগৰাকী পৰম সুন্দৰী নাৰী অৰ্থাৎ ‘মোহিনী’ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি অসুৰসকলক ভোল নিয়াই দেৱতাসকলক অমৃত পান কৰাইছিল । এইদৰেই তেওঁ দেৱতাসকলক অমৰত্ব প্ৰদান কৰি দেৱতাৰ কাৰ্য সাধন কৰিছিল।
৪। মাকৰ কি কি গুণৰ কথা ক’বলৈ শিশু কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি কৈছিল? কথাখিনি তোমাৰ নিজৰ কথাৰে বহলাই লিখা।
উত্তৰ: শিশু কৃষ্ণই অভিমানেৰে মাকৰ কৃপণালি আৰু শাসনৰ গুণ বৰ্ণনা কৰিছে। কৃষ্ণৰ মতে, তেওঁৰ মাক এজনী ৰাজ পটেশ্বৰী হোৱা সত্ত্বেও পুত্ৰৰ বাবে ছৰতি সোণৰ বাঁহী এটা গঢ়াই দিবলৈ তেওঁৰ কৃপণালি জাগে । মাকে সকলো ধন পেটাৰীত বন্ধ কৰি ৰাখে আৰু পুত্ৰক খাবলৈ দিওঁতে ইমানেই কমকৈ দিয়ে যে কৃষ্ণৰ আধাপেটেই থাকি যায় । গৰু চৰাবলৈ পঠাওঁতে কৃষ্ণই কণ্টক বনত খালী ভৰিৰে ঘূৰিব লাগে আৰু গোটেই দিনটো নটুৱা টনা পিন্ধি লৱৰি ফুৰিব লাগে । মাকৰ এনেবোৰ ব্যৱহাৰৰ কথা কওঁতে কৃষ্ণৰ লাজ লাগে বুলি কৈছে ।
৫। চমু টোকা লিখা:
উত্তৰ:
(ক) বামন: বামন হ’ল ভগৱান বিষ্ণুৰ পঞ্চমটো অৱতাৰ । দৈত্যৰাজ বলিয়ে ত্ৰিভুৱন জয় কৰি দেৱতাসকলক স্বৰ্গচ্যুত কৰাৰ সময়ত বিষ্ণুৱে এজন বাওনা ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি বলিৰ যজ্ঞত উপস্থিত হৈছিল । তেওঁ বলিৰ ওচৰত নিজৰ চৰণৰ তিনি পদ ভূমি ভিক্ষা বিচাৰিছিল । প্ৰথম দুই পদতে পৃথিৱী আৰু আকাশ আৱৰি ধৰি তৃতীয় পদত বলিক পাতাললৈ পঠিয়াই ছলনা কৰিছিল । এই অৱতাৰতে তেওঁ বিশ্বৰূপ দৰ্শাইছিল আৰু চৰণৰ নখেৰে আকাশত গংগাৰ সৃষ্টি কৰিছিল ।
(খ) দেৱহূতি: দেৱহূতি আছিল স্বয়ংম্ভূৱ মুনিৰ কন্যা আৰু বিখ্যাত কর্দম মুনিৰ পত্নী । তেওঁৰ গৰ্ভতে ভগৱান বিষ্ণুৱে কপিল মুনিৰ ৰূপ লৈ অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছিল । যেতিয়া কর্দম মুনি বনলৈ গমন কৰিছিল, তেতিয়া দেৱহূতিয়ে পুত্র কপিলৰ ওচৰত মুক্তিৰ পথ বিচাৰিছিল । কপিলে মাতৃক সাংখ্য দৰ্শন আৰু ভক্তিৰ তত্ত্বজ্ঞান প্ৰদান কৰি সংসাৰৰ মায়া-মোহৰ পৰা মুক্ত কৰি উদ্ধাৰ কৰিছিল । পাঠটিত কৃষ্ণই তেওঁৰ এই মাতৃ-উদ্ধাৰ কাৰ্যৰ গৌৰৱ গাথা বৰ্ণনা কৰিছে ।
(গ) কপিল: কপিল মুনি আছিল এজন অতি প্ৰসিদ্ধ ঋষি আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ 'সাংখ্য দৰ্শন'ৰ মূল প্ৰৱৰ্তক । তেওঁক ভগৱান বিষ্ণুৰ এক অৱতাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয় । কর্দম মুনি আৰু দেৱহূতিৰ পুত্র হিচাপে জন্ম লৈ তেওঁ নিজ মাতৃক গভীৰ তত্ত্বজ্ঞান দিছিল । কপিলৰ ক্ৰোধৰ ফলত সৰগ ৰজাৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ ভষ্মীভূত হৈছিল বুলিও পুৰাণত উল্লেখ আছে । পাঠত কৃষ্ণই নিজৰ মহিমা বুজাবলৈ কপিল অৱতাৰৰ কথা উল্লেখ কৰি মাকক বিগুটি নকৰিবলৈ সকীয়াই দিছে ।
(ঘ) শ্ৰীধৰ কন্দলী: শ্ৰীধৰ কন্দলী মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ পৰৱৰ্তী কালৰ এজন অত্যন্ত জনপ্ৰিয় অসমীয়া বৈষ্ণৱ কবি । তেওঁৰ ৰচনাত বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ স্পষ্টকৈ দেখা পোৱা যায় । তেওঁৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কীৰ্তি হ’ল শিশু-মনস্তত্ত্বৰ আধাৰত ৰচিত নিচুকনি গীতৰ আৰ্হিৰ 'কাণখোৱা' পুথি । ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ 'ঘুনুচা কীৰ্ত্তন' নামৰ আন এখন কাব্য ৰচনা কৰিছিল । কন্দলীয়ে অতি সহজ-সৰল আৰু প্ৰাঞ্জল ভাষাত ভগৱান কৃষ্ণৰ মানৱীয় শিশুত্ব আৰু ঈশ্বৰত্বৰ অপূৰ্ব সমন্বয় ঘটাই কাব্যৰস সৃষ্টি কৰিছিল ।
(ঙ) দৈৱকী: দৈৱকী হ’ল মথুৰাৰ ৰজা কংসৰ ভগ্নী আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰকৃত জন্মদাত্রী মাতৃ । যশোদাৰ ঘৰত ডাঙৰ-দীঘল হ’লেও কৃষ্ণই মাকৰ প্ৰতি অভিমানেৰে এই নামটো উল্লেখ কৰিছে । কবিতাটোত কৃষ্ণই মাক যশোদাৰ শাসন আৰু অপমান সহিব নোৱাৰি কৈছে যে তেওঁ মথুৰালৈ গৈ নিজৰ জন্মদাত্রী মাতৃ দৈৱকী আইৰ ওচৰত আশ্ৰয় ল’ব । ইয়াৰ দ্বাৰা কবিয়ে এফালে মাক যশোদাৰ প্ৰতি শিশু কৃষ্ণৰ গভীৰ অভিমান আৰু আনফালে দৈৱকীৰ প্ৰতি থকা সহজাত আকৰ্ষণ ফুটাই তুলিছে ।
৬। পাঠটিৰ কাহিনীভাগ তোমাৰ নিজৰ কথাৰে লিখা।
উত্তৰ: এদিন পুৱা যশোদা মাক শুই থকা কৃষ্ণক জগাবলৈ আহে কাৰণ গোপ শিশুসকলে তেওঁৰ লগত খেলিবলৈ অপেক্ষা কৰি আছিল । কিন্তু কৃষ্ণই টোপনিৰ পৰা উঠি মাকৰ ওপৰত অভিমান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ কয় যে তেওঁ আৰু গৰু চৰাবলৈ নাযায় আৰু নাখায়ো । কৃষ্ণই মাকক সোঁৱৰাই দিয়ে যে তেওঁ স্বয়ং জগতৰ কাৰণ নাৰায়ণ হ’লেও মাকৰ শাসনক ভয় কৰে । তেওঁ মাকৰ কৃপণালিৰ কথা কৈ কয় যে মাকে তেওঁক যিমান কষ্ট দিছে তাৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ তেওঁ মথুৰালৈ কংস মোমায়েকৰ ওচৰলৈ গুচি যাব । অৱশেষত মাক যশোদাৰ কাতৰ অনুৰোধ আৰু চেনেহ দেখি কৃষ্ণৰ খং পানী হয় আৰু তেওঁ সন্তোষ মনেৰে মাকৰ কোলাত উঠি স্তন পান কৰিবলৈ ধৰে ।
৭। কৃষ্ণই বিভিন্ন সময়ত কি কি অৱতাৰ ধাৰণ কৰি কেনে কাৰ্য সাধন কৰিছিল পাঠৰ আলমত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠটিৰ আলমত কৃষ্ণই ধাৰণ কৰা অৱতাৰসমূহ হ’ল:
নাৰায়ণ ৰূপ: নাভিপদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰি বেদৰ জ্ঞান দিছিল ।
চতুৰ্ভুজ ৰূপ: দেৱতাসকলক অসুৰৰ ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ এই ৰূপ ধৰিছিল ।
মোহিনী ৰূপ: দেৱতাসকলক অমৃত পান কৰাই অমৰ কৰিছিল ।
কপিল ৰূপ: কৰ্দম মুনিৰ ঘৰত জন্ম লৈ মাতৃ দেৱহূতিক তত্ত্বজ্ঞান দিছিল ।
বামন ৰূপ: বলি ৰজাক ছলনা কৰি তিনিপদ ভূমিৰে বিশ্বৰূপ দেখুৱাইছিল আৰু গংগাক মৰ্ত্যলৈ নমাই আনিছিল ।
৮। কবিতাটোত ‘কাঠবাঁজী’ বুলি কাক কৈছে? ইয়াৰ অৰ্থ কি? এই অপবাদৰ পৰা তেওঁক কোনে ৰক্ষা কৰিলে?
উত্তৰ: কবিতাটোত ‘কাঠবাঁজী’ বুলি মাক যশোদাক কোৱা হৈছে । ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যি গৰাকী নাৰীৰ কোনো সন্তান নাই । জগতৰ লোকে যশোদাক সন্তানহীন বুলি বিগুটি কৰিছিল, কিন্তু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই নিজে আহি তেওঁৰ ঘৰত পুত্ৰ ৰূপে জন্ম লৈ যশোদাৰ এই ‘কাঠবাঁজী’ অপবাদ দূৰ কৰিলে ।
৯। তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা:
(ক) "কাঠবাঁজী বুলি জগতে হাসয়
দেখিলে সুমৰে হৰি।
মই আসি তোৰ ঘৰে পুত্ৰ ভৈলো
সিটো দুখ দূৰ কৰি।।"
উত্তৰ: উক্ত কবিতাফাঁকিৰ জৰিয়তে কবিয়ে শ্ৰীকৃষ্ণৰ ভক্তবৎসল ৰূপ আৰু যশোদাৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ অসীম মৰম প্ৰকাশ কৰিছে । সমাজত সন্তানহীন নাৰীক 'কাঠবাঁজী' বুলি উপহাস কৰা হয় আৰু তেওঁলোকক অপয়া বুলি গণ্য কৰা হয় । যশোদাৰো সন্তান নাছিল বাবে তেওঁ সমাজত লাঞ্ছিত হ'ব লগা হৈছিল । কিন্তু ভগৱান কৃষ্ণই ভক্তৰ দুখ মোচন কৰিবলৈ নিজে যশোদাৰ গৰ্ভত পুত্ৰ ৰূপে জন্ম লৈ তেওঁক এই সামাজিক অভিশাপৰ পৰা মুক্ত কৰি জগতত মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিলে ।
(খ) "মোহিনী স্বৰূপে অমৃত পিয়ালো
সাধিলো দেৱৰ কাম।
তোমাৰ ঘৰে আসি বৰ যশ পাইলো
লৈলো দধিচোৰ নাম।।"
উত্তৰ: এই ফাঁকিৰ জৰিয়তে কবিয়ে কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক মহিমা আৰু মানৱীয় লীলাৰ এক সুন্দৰ বৈপৰীত্য দাঙি ধৰিছে । কৃষ্ণই দেৱতাসকলক সহায় কৰিবলৈ পৰম সুন্দৰী 'মোহিনী' ৰূপ ধাৰণ কৰি অসুৰক ভোল নিয়াই দেৱতাক অমৃত পান কৰাইছিল, যিটো আছিল এক বিৰাট ঐশ্বৰিক কৃতিত্ব । অথচ সেই একেজন বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ পতিয়ে যশোদাৰ ঘৰত এগৰাকী সাধাৰণ মানৱ শিশুৰ দৰে লৱণু চুৰি কৰি 'দধিচোৰ' নাম লৈছে । এয়াই ভগৱানৰ পৰম মানৱীয় লীলা ।
(গ) "মই নাৰায়ণ জগত কাৰণ
তুমি গোৱালৰ জীউ।
তথাপি তোহাক দেখন্তে ডৰত
উৰি যায় মোৰ জীউ।।"
উত্তৰ: ইয়াত শিশুকৃষ্ণৰ আচৰিত মানৱীয় ৰূপ প্ৰকট হৈ উঠিছে । কৃষ্ণই সোঁৱৰাই দিছে যে তেওঁ সমগ্ৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ স্বয়ং নাৰায়ণ আৰু যশোদা হ’ল এগৰাকী সাধাৰণ গোৱালৰ জীয়ৰী । যিজনৰ ভয়ত ত্ৰিভুৱন কঁপিব লাগে, সেইজন ঈশ্বৰে আজি মাতৃৰ চেনেহৰ শাসনত ইমানেই আৱদ্ধ যে মাকৰ খং দেখিলে তেওঁৰ অন্তৰ ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰে । ইয়াৰ দ্বাৰা কবিয়ে দেখুৱাইছে যে ভগৱান জ্ঞানতকৈ ভক্তি আৰু মৰমৰ ওচৰতহে অধিক বশ হয় ।
ভাষা-বিষয়ক
১। তলত দিয়া শব্দবোৰৰ আধুনিক ৰূপ লিখা :
উত্তৰ:
(ক) আসি — আহি
(খ) খেড়ি — খেল
(গ) পুহাইল — পুৱাল
(ঘ) নুজুৰাই — নসজাই / নিপিজায় (শীতল নহয়)
(ঙ) বিগুটিয়া — ঠাট্টা কৰা
(চ) কিসৰ — কিহৰ
২। তলত দিয়া শব্দকেইটাৰ লিঙ্গ পৰিবৰ্তন কৰা :
উত্তৰ:
(ক) সুন্দৰী — সুন্দৰ
(খ) মাতৃ — পিতৃ
(গ) মামা — মামী
৩। বিপৰীত শব্দ লিখা :
উত্তৰ:
(ক) বিশ্বাস — অবিশ্বাস
(খ) দোষ — গুণ
(গ) আনন্দ — নিৰানন্দ / বিষাদ
(ঘ) অপমান — সন্মান
(ঙ) অমৃত — বিষ