প্ৰশ্নাৱলী : 

১/ শক্তিৰ ভাল উৎস কি ?

উত্তৰ: শক্তিৰ এটা ভাল উৎসৰ গুণসমূহ হ’ল:

• যিটোৱে প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰহ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰে ।

  
  

• যিটো সহজেই উপলব্ধ ।

  
  

• যিটোৰ সঞ্চয় আৰু পৰিবহন সহজসাধ্য ।

  
  

• যিটো মিতব্যয়ী ।

  
  

২/ ভাল ইন্ধন কি ?

উত্তৰ: এটা ভাল ইন্ধন সেইটোৱেই যাৰ দহনত প্ৰচুৰ তাপ উৎপন্ন হয় (উচ্চ তাপন ক্ষমতা), যিয়ে অতিৰিক্ত ধোঁৱা বা ক্ষতিকাৰক গেছ উৎপন্ন নকৰে আৰু যিটো সহজতে উপলব্ধ হোৱাৰ লগতে সুলভ মূল্যৰ হয় ।

৩/ যদি তুমি আহাৰ গৰম কৰিবলৈ যিকোনো শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম, তেন্তে কোনটো কৰিবা আৰু কিয়?

উত্তৰ: মই আহাৰ গৰম কৰিবলৈ 'প্ৰাকৃতিক গেছ' (LPG) ব্যৱহাৰ কৰিম । ইয়াৰ কাৰণ হ’ল— ই ধোঁৱা নিৰ্গত নকৰাকৈ জ্বলে, ইয়াৰ তাপ উৎপন্ন কৰা ক্ষমতা বহুত বেছি আৰু ই সহজে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি। (বিকল্প হিচাপে সৌৰ শক্তিৰ কথাও ক’ব পাৰি কাৰণ ই সম্পূৰ্ণ প্ৰদূষণমুক্ত) ।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১/ জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ কি কি ?

উত্তৰ: জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ হ’ল:

• এইবোৰ অনবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস, অৰ্থাৎ এবাৰ শেষ হ’লে ইয়াক পুনৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি ।

  
  

• এইবোৰ দহন কৰিলে বায়ু প্ৰদূষণ হয় ।

  
  

• কাৰ্বন, নাইট্ৰ'জেন আৰু চালফাৰৰ অক্সাইডসমূহে 'আম্লিক বৃষ্টি'ৰ সৃষ্টি কৰে ।

  
  

• নিৰ্গত হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছে 'সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া'ৰ সৃষ্টি কৰি গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে ।

  
  

২/ আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰো কিয় ?

উত্তৰ: আমি ব্যৱহাৰ কৰা জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ভাণ্ডাৰ অতি সীমিত আৰু ই দ্ৰুতগতিত শেষ হৈ আহিছে । ইয়াৰ উপৰি ইয়াৰ ব্যৱহাৰে পৰিৱেশৰ গুৰুতৰ ক্ষতি সাধন কৰে । সেয়েহে ভৱিষ্যতে শক্তিৰ নাটনি দূৰ কৰিবলৈ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ আমি বিকল্প উৎসৰ সন্ধান কৰিব লাগে ।

৩/ আমাৰ সুবিধাৰ বাবে বায়ু আৰু জল শক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ কি পৰিবৰ্তন অনা হৈছে ?

উত্তৰ: বায়ু শক্তি: আগতে বায়ুকল কেৱল পানী তোলাৰ দৰে যান্ত্ৰিক কামত ব্যৱহাৰ হৈছিল । বৰ্তমান উন্নত প্ৰযুক্তিৰে বায়ুকলৰ ঘূৰ্ণন গতি ব্যৱহাৰ কৰি জেনেৰেটৰৰ সহায়ত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয় 。

• জল শক্তি: আগতে কেৱল বৈ থকা পানীৰ শক্তিক সৰু কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এতিয়া ওখ নদীবান্ধ নিৰ্মাণ কৰি পানীৰ স্থিতি শক্তিক টাৰবাইনৰ সহায়ত বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় ।

  
  

প্ৰশ্নাৱলী : 

১/ কোন ধৰণৰ দাপোণ— অবতল, উত্তল নে সমতল সৌৰ কুকাৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট ? কিয় ? 

উত্তৰ: সৌৰ কুকাৰত অবতল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰাটো আটাইতকৈ ভাল। কাৰণ অবতল দাপোণে সূৰ্যৰ সমান্তৰাল ৰশ্মিবোৰক এটা বিন্দুতে অভিসাৰী (focus) কৰি কেন্দ্ৰীভূত কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত কুকাৰটোৰ ভিতৰত অতি উচ্চ উষ্ণতা লাভ কৰাটো সম্ভৱ হয় ।

২/ মহাসমুদ্ৰৰ পৰা পাব পৰা শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা কি কি ?

উত্তৰ: মহাসমুদ্ৰৰ পৰা শক্তি (জোৱাৰ, তৰংগ আৰু তাপীয় শক্তি) আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা হ’ল:

• জোৱাৰ শক্তিৰ বাবে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিব পৰা উপযুক্ত স্থান অতি সীমিত ।

  
  

• তৰংগ শক্তি কেৱল সেইবোৰ ঠাইতে ফলপ্ৰসূ য’ত তৰংগবোৰ অতি শক্তিশালী ।

  
  

• মহাসমুদ্ৰৰ তাপীয় শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ পানীৰ গভীৰতাৰ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য অন্ততঃ 20° C হ’ব লাগে, যিটো সকলো ঠাইত সম্ভৱ নহয় ।

  
  

৩/ তাপীয় শক্তি কি ? 

উত্তৰ: ইন্ধন (প্ৰধানকৈ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন) পুৰি পোনতে তাপ শক্তি উৎপন্ন কৰি সেই তাপৰ সহায়ত পানী উতলাই বাষ্প উৎপন্ন কৰা হয় আৰু পিছত সেই বাষ্পৰে টাৰবাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়। ইয়াকে তাপীয় শক্তি বোলা হয় ।

৪/ নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ কি কি ?

উত্তৰ: নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ হ’ল:

• অতি কম পৰিমাণৰ নিউক্লীয় ইন্ধনৰ (যেনে ইউৰেনিয়াম) বিযোজনত প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ শক্তি নিৰ্গত হয় ।

  
  

• এয়া কয়লাৰ দহনতকৈ প্ৰায় ১০ নিযুত গুণ অধিক শক্তি দিয়ে ।

  
  

• একবাৰ ইন্ধন ভৰালে ই দীৰ্ঘদিন ধৰি শক্তি যোগান ধৰিব পাৰে।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১/ শক্তিৰ উৎস এটা প্ৰদূষণমুক্ত হ’ব পাৰেনে ? কিয় পাৰে বা কিয় নোৱাৰে ?

উত্তৰ: প্ৰকৃত অৰ্থত কোনো শক্তিৰ উৎসই সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰদূষণমুক্ত হ’ব নোৱাৰে । উদাহৰণস্বৰূপে, সৌৰ কোষৰ কাৰ্যপদ্ধতি প্ৰদূষণমুক্ত হ’লেও ইয়াৰ নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়াত পৰিৱেশৰ কিছু ক্ষতি হয় । সেয়েহে আমি এটা উৎস আন এটাতকৈ কিমান বেছি 'পৰিষ্কাৰ' বা কম ক্ষতিকাৰক, সেইটোহে বিবেচনা কৰোঁ ।

২/ ৰকেটৰ ইন্ধন হিচাপে হাইড্ৰ’জেন ব্যৱহাৰ হয়। তোমালোকে ইয়াক চি এন জি (CNG) তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰিবা নেকি? কিয় কৰিবা বা কিয় নকৰা ?

উত্তৰ: হয়, হাইড্ৰ’জেনক চি এন জি-তকৈ অধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰা হয় । কাৰণ হাইড্ৰ’জেনৰ দহনৰ ফলত উপজাত পদাৰ্থ হিচাপে কেৱল পানী (বাষ্প) উৎপন্ন হয় । আনহাতে, চি এন জি হ’ল এটা হাইড্ৰ’কাৰ্বন, যাৰ দহনত যদিও কম পৰিমাণে হ’লেও কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে সেউজ গৃহ গেছ নিৰ্গত হয়।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১/ তুমি নবীকৰণযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম লিখা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: দুটা নবীকৰণযোগ্য উৎস হ’ল:

• সৌৰ শক্তি: কাৰণ সূৰ্যৰ পৰা আমি অনাগত ৫০০ নিযুত বছৰলৈকে এই শক্তি লাভ কৰি থাকিম ।

  
  

• জল শক্তি: কাৰণ প্ৰতিজাক বৰষুণত জলাশয়বোৰ পুনৰ পানীৰে ভৰি যায়, সেয়ে ই নিঃশেষ হৈ যোৱাৰ ভয় নাই ।

  
  

২/ তুমি ক্ষয়িষ্ণু (অনবীকৰণযোগ্য) বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম উল্লেখ কৰা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: দুটা ক্ষয়িষ্ণু উৎস হ’ল:

• কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম ।

  
  

• কাৰণ: এইবোৰ সৃষ্টি হ’বলৈ নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু পৃথিৱীৰ বুকুত ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ অতি সীমিত । বৰ্তমানৰ দ্ৰুত ব্যৱহাৰৰ ফলত এইবোৰ অতি সোনকালে নিঃশেষ হৈ যাব ।

অনুশীলনী :

১. পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হীটাৰ এটা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা দিনটো হৈছে এটা —

(a) ৰৌদ্ৰোজ্বল দিন

(b) ডাৱৰীয়া দিন

(c) গৰম দিন

(d) বতাহে কোবোৱা দিন।

উত্তৰ: (b) ডাৱৰীয়া দিন ।

২. তলৰ কোনটো জীৱ ভৰ শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়?

(a) খৰি

(b) গোবৰ গেছ

(c) নিউক্লীয় শক্তি

(d) কয়লা।

উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি । (টোকা: খৰি, গোবৰ গেছ আৰু কয়লা উদ্ভিদ বা প্ৰাণীজাত উপাদানৰ পৰা সৃষ্টি হয়, সেয়েহে এইবোৰ জীৱ ভৰ শক্তিৰ উৎস ।)

৩. আমি ব্যৱহাৰ কৰা শক্তিৰ সৰহ সংখ্যক উৎসৰ শক্তি হ’ল সঞ্চিত সৌৰশক্তি। তলৰ কোনটো সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়?

(a) ভূ-তাপীয় শক্তি

(b) বায়ু শক্তি

(c) নিউক্লীয় শক্তি

(d) জৈৱ উপাদান।

উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি ।

৪. শক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ উৎস হিচাপে জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আৰু সৌৰশক্তিৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ: জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আৰু সৌৰশক্তিৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:

৫. শক্তিৰ উৎস হিচাপে জৈৱ উপাদান আৰু জলবিদ্যুতৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ: জৈৱ উপাদান (Bio-mass) আৰু জলবিদ্যুতৰ তুলনা তলত দিয়া হ’ল:

• 
  

  জৈৱ উপাদান: ই উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীজাত পেলনীয়া বস্তুৰ পৰা পোৱা যায় । ইয়াৰ দহনে ধোঁৱা উৎপন্ন কৰিব পাৰে (জৈৱ গেছৰ বাহিৰে) ।

  
  

• 
  

  জলবিদ্যুৎ: ই পানীৰ স্থিতি শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰি পোৱা যায় । ই প্ৰদূষণমুক্ত কিন্তু নদীবান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে ।

  
  

• সাদৃশ্য: দুয়োটাই শক্তিৰ নবীকৰণযোগ্য উৎস ।

৬. তলত দিয়া উৎসসমূহৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰাৰ সীমাবদ্ধতা কি কি ?

(a) বতাহ 

উত্তৰ: 

1. বতাহৰ শক্তি পাম সকলো ঠাইতে পাতিব নোৱাৰি; কেৱল য’ত বছৰৰ সৰহভাগ সময় বতাহ বয় তাতহে সম্ভৱ ।
2. বতাহৰ গতি কমেও 15 km/h হ’ব লাগে ।
3. প্ৰাৰম্ভিক খৰচ অতি বেছি আৰু বিশাল মাটিৰ প্ৰয়োজন হয় ।

(b) তৰংগ 

উত্তৰ:  কেৱল যিবোৰ স্থানত সমুদ্ৰৰ তৰংগ অতি শক্তিশালী, তাতহে এই শক্তি ফলপ্ৰসূ হয় ।

(c) জোৱাৰ-ভাতা

উত্তৰ:  জোৱাৰ-ভাতাৰ শক্তি আহৰণৰ বাবে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিব পৰা উপযুক্ত সংকীৰ্ণ ঠাই নিচেই কম ।

৭. কি আধাৰত শক্তিৰ উৎসমূহ (a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য (b) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয়িষ্ণু বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰিবা? (a) আৰু (b) ত উল্লেখ কৰা বাছন (option) একেই নে?

উত্তৰ:

(a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য: যিবোৰ উৎসৰ পুনৰুদ্ভাৱন সম্ভৱ সেইবোৰ নবীকৰণযোগ্য (যেনে- সৌৰ শক্তি) । যিবোৰ উৎসৰ ভাণ্ডাৰ সীমিত আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত শেষ হৈ যাব, সেইবোৰ অনবীকৰণযোগ্য (যেনে- কয়লা) ।

(b) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয়িষ্ণু: যিবোৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলে এদিন নিঃশেষ হ’ব সেইবোৰ ক্ষয়িষ্ণু (অনবীকৰণযোগ্যৰ দৰে) । যিবোৰৰ ভাণ্ডাৰ কেতিয়াও শেষ নহয় সেইবোৰ অক্ষয়িষ্ণু ।

 হয়, (a) আৰু (b) প্ৰায় একেই। নবীকৰণযোগ্য উৎসমূহ অক্ষয়িষ্ণু আৰু অনবীকৰণযোগ্য উৎসমূহ ক্ষয়িষ্ণু ।

৮. এটা আদৰ্শ শক্তি উৎসৰ গুণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: এটা আদৰ্শ শক্তিৰ উৎসৰ গুণসমূহ হ’ল:

• প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰহ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰিব লাগে ।

  
  

• ই সহজেই উপলব্ধ হ’ব লাগে ।

  
  

• ইয়াৰ সঞ্চয় আৰু পৰিবহন সহজ হ’ব লাগে ।

  
  

• ই মিতব্যয়ী বা সুলভ হ’ব লাগে ।

৯. সৌৰ চুলা ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ কি কি? এনে স্থান আছেনে য’ত সৌৰ চুলাৰ ব্যৱহাৰ সীমিত?

উত্তৰ:

• 
  

  সুবিধা: ই ইন্ধনৰ খৰচ ৰাহি কৰে আৰু ই প্ৰদূষণমুক্ত ।

  
  

• অসুবিধা: ই কেৱল ৰৌদ্ৰোজ্বল দিনতহে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ৰাতি বা ডাৱৰীয়া দিনত ই কাম নকৰে ।

  
  

• সীমিত স্থান: যিবোৰ অঞ্চলত বছৰৰ সৰহভাগ সময় ডাৱৰীয়া বতৰ থাকে বা সূৰ্যৰ পোহৰ কমকৈ পৰে (যেনে- অতি শীতল বা মেৰু অঞ্চল), তেনে ঠাইত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ সীমিত।

১০. পৰিবেশৰ ওপৰত শক্তিৰ বৰ্দ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰভাৱ কি কি? শক্তিৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰিবৰ বাবে তুমি কি কি পদক্ষেপ লোৱাৰ পৰামৰ্শ দিবা?

উত্তৰ:

• 
  

  প্ৰভাৱ: শক্তিৰ চাহিদা বাঢ়িলে জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ বাঢ়ে, যাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ, গোলকীয় উষ্ণতা (Global Warming) আৰু আম্লিক বৃষ্টিৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি হয় ।

  
  

• পদক্ষেপ:

1. প্ৰয়োজন নহ’লে লাইট-ফেন বন্ধ কৰি ৰখা।
2. ৰাজহুৱা পৰিবহন বা চাইকেল ব্যৱহাৰ কৰা ।
3. সৌৰ শক্তিৰ দৰে বিকল্প নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা ।
4. শক্তি সাশ্রয়ী সঁজুলি (যেনে- LED বাল্ব) ব্যৱহাৰ কৰা।